از یونوکال تا دلتا و از خط لوله تاپی تا استخراج گاز، نزدیک به سه دهه از تحولات سیاسی مرتبط با بخش نفت و گاز افغانستان بار دیگر به سرخط خبرها بازگشته است.
حکومت طالبان قرارداد اکتشاف و استخراج نفت و گاز حوزه کشک ـ تېرپل در ولایت هرات را با شرکت سعودی «دلتا انترنشنل» امضا کرده است؛ اما حضور زلمی خلیلزاد، نماینده پیشین امریکا، در مراسم امضای این قرارداد، بار دیگر یک فصل قدیمی و جنجالی از پروژههای انرژی افغانستان را زنده کرده است.
وزارت معادن و پترولیم طالبان میگوید حوزه کشک ـ تېرپل حدود ۲۲ هزار کیلومتر مربع مساحت دارد و بخش بزرگی از آن را ذخایر گاز طبیعی تشکیل میدهد.
بر اساس این قرارداد، شرکت «دلتا انترنشنل» در مرحله نخست برای اکتشاف و استخراج هفت بلاک گازی ۲۰۰ میلیون دالر سرمایهگذاری خواهد کرد. مدت قرارداد ۲۵ سال تعیین شده و دوره اکتشاف نیز هشت سال در نظر گرفته شده است. طالبان میگوید انتظار میرود این پروژه در تأمین نیازهای داخلی افغانستان به گاز و ایجاد فرصتهای کاری کمک کند.
در مراسم امضای قرارداد در کابل، ملا عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی ریاستالوزرای طالبان، هدایتالله بدری، وزیر معادن و پترولیم، شاهر التقی، رئیس اجرایی شرکت سعودی، و زلمی خلیلزاد حضور داشتند.
خلیلزاد در این مراسم منابع طبیعی افغانستان و موقعیت جغرافیایی این کشور برای اتصال منطقه را مهم دانست.
با این حال، ارتباط تاریخی این قرارداد به سیاستهای انرژی و پروژههای خط لوله در دهه ۱۹۹۰ برمیگردد.
خود شرکت «دلتا» نیز در اطلاعات تاریخی خود گفته است که در دهه ۱۹۹۰ با شرکت امریکایی «یونوکال» همکاری استراتژیک داشت و هر دو شرکت در پروژه ساخت خط لوله انتقال گاز ترکمنستان از مسیر افغانستان سهم داشتند.
همچنین در اسناد کنگره امریکا، «یونوکال» و شرکت سعودی «دلتا» هر دو بهعنوان اعضای کنسرسیوم «سنٹگاز» در آن زمان معرفی شدهاند.
زلمی خلیلزاد، سفیر پیشین امریکا، نیز در مصاحبههای خود تأیید کرده است که در آن زمان بهعنوان مشاور یونوکال کار میکرد و در اواخر سال ۱۹۹۷ در سازماندهی سفر شماری از مقامهای طالبان به امریکا و برقراری ارتباط آنان با مسئولان این شرکت نقش داشت. واشنگتن پست نیز خلیلزاد را مشاور یونوکال معرفی کرده است.
با این حال، پروژه خط لوله به دلیل جنگ افغانستان، وخامت روابط طالبان و امریکا و بیثباتی سیاسی در منطقه عملی نشد و یونوکال در سال ۱۹۹۸ از این پروژه کنار رفت.
اکنون، نزدیک به سه دهه بعد، همان شرکت سعودی بار دیگر وارد بازار نفت و گاز افغانستان شده است و زلمی خلیلزاد نیز بار دیگر در مراسم امضای این قرارداد دیده میشود.
فضلمحمود فضلی، رئیس پیشین اداره امور ریاستجمهوری افغانستان در نظام جمهوری، حضور خلیلزاد را در این مراسم تعجبآور نمیداند.
این مقام پیشین نوشته است:
«خلیلزاد از سال ۱۹۹۶ با طالبان روابط داشت و این ادامه تلاشهای یونوکال در سال ۱۹۹۷ است.»
فضلی همچنین از قرارداد کنونی بهشدت انتقاد کرده است.
فردوس کاوش، خبرنگار افغان، نیز این قرارداد را با داستان «خط لوله» در دهه ۱۹۹۰ مرتبط دانسته است. او روابط گذشته میان یونوکال، شرکت سعودی دلتا و طالبان را برجسته کرده و پرسیده است که آیا محاسبات سیاسی گذشته در حوزه انرژی که در آن زمان حول انتقال گاز ترکمنستان از مسیر افغانستان میچرخید، اکنون در قالبی جدید بازگشته است یا خیر.
با فراتر رفتن از این پیوندهای تاریخی، اهمیت عملی قرارداد کنونی تا حد زیادی به نتایج اکتشاف، تداوم سرمایهگذاری و چگونگی اجرای پروژه بستگی خواهد داشت. گفتوگوها میان شرکت سعودی و طالبان درباره همکاریهای انرژی پیش از این قرارداد نیز جریان داشته است. در پنجم سپتامبر، وزارت معادن طالبان با شرکت «دلتا انترنشنل» درباره سرمایهگذاری در بخش اکتشاف و استخراج نفت و گاز گفتوگو کرده بود.